‎ބ.ތުޅާދޫއަކީ، އިހުޒަމާނުއްސުރެ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރަސްކަމުގެ އެންމެ މަތީ ފަންތީގައި، ޤަދަރާއި އިޙުތިރާމު ލިބިގެންވީ ރަށެކެވެ. އެތައް ޤަރުނެއް ވަންދެން މި ކުޑަ ރަށް މަޝްހޫރުވެފައި އޮތީ، ދިވެހި ރަސްރަސްކަލުންނާއި އޮތް ގާތް ގުޅުމުގެ ސަބަބުންނާއި، ރަށުގެ ދެވަނައެއް ނެތް ލިޔެލާޖެހުމުގެ ފަންނުވެރިންގެ ކުޅަދާނަކަމުގެ ސަބަބުންނެވެ. އަދި ވަކީން ހާއްސަކޮށް އަތޮޅުގެ އެހެން ރަށްތަކުގެ އިދާރީ ނުފޫޒަށް ބަރޯސާ ނުވާ، ފިސާރި ފުދުންތެރި ރަށެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ނަމަވެސް މިއަދު، މި ރަށަށް ޒިޔާރަތްކުރާ މީހުންނާއި ތާރީޚު ދިރާސާކުރާ ފަރާތްތަކުންވެސް، މިރަށް ސިފަކުރަނީ، ރޭވުންތެރިކަމާއިއެކު ބާކީކޮށްލެވިފައިވާ މުޖުތަމަޢުއެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ރަށުގެ ނުފޫޒު ކުޑަވެ، ތަރައްޤީ ހުއްޓި، އަވަށްޓެރި ރަށްރަށް ބާރުދުވެލީގައި ކުރިއަރައިދާއިރު، ތުޅާދޫގެ ރައްޔިތުންނަށް ތިބެންޖެހިފައި މިއޮތީ، އެ މަންޒަރު ބަލާށެވެ.

‎މި ލިޔުމުގައި ބަލާލާނީ މިފަދަ ކަންކަމުގެ ފަހަތުގައިވާ އޮޅުންބޮޅުން ބޮޑު ވާހަކަތަކަށެވެ. އަދި ގާތްގަނޑަކަށް މީގެ ބައި ޤަރުނު ކުރިން އަތޮޅުގެ އިދާރީ ހިންގުމަށް އައި ބަދަލަކުން، މިއަދާ ހަމައަށްވެސް ތުޅާދޫގެ ހާލަތަށް ކުރަމުންދާ ނޭދެވޭ އަސަރުތަކުގެ ވާހަކަތަކަށެވެ. ‎

‎ތާރީޚީ ލިޔުންތަކުންނާއި ތަސްވީރުތަކުން ފެންނަނީ އިހުގެ ތުޅާދޫގެ، ފަޚުރުވެރި ކަމުގެ ސާފު މަންޒަރެކެވެ. މުރާލިކަމާއި ކުޅަދާނަކަމުގެ އިންތިހާ ދަރަޖައެވެ. ޤައުމުގެ ބާރުވެރިކަމުގެ އޮނިގަނޑުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ އެހެން ރަށްރަށާ ޚިލާފަށް، ތުޅާދޫއިން ވަނީ ޖެހިޖެހިގެން އައި ރަސްރަސްކަލުންނާއި، ގާތް ގުޅުމެއް ބާއްވާފައެވެ. ތުޅާދޫ މީހުންނަކީ ގަނޑުވަރުގެ އެތެރެކޮއިލުގައި ބާރުވެރި، އަދި ދިވެހި ދައުލަތުގެ ކަންކަމުގައި ނުފޫޒު ގަދަ ބައެކެވެ.

‎މި ހާއްސަ މަޤާމަކީ، އެއްވެސް ހާލެއްގައި އިއްތިފާޤުން ލިބުނު މަޤާމެއް ނޫނެވެ. މި މަޤާމު ތުޅާދޫއަށް ލިބުނީ ތުޅާދޫ ރައްޔިތުންގެ މުރާލިކަމާއި ކުޅަދާނަކަމުގެ ސަބަބުންނެވެ. ރަށުގެ ފަންނުވެރިންގެ ކިބައިގައި ހުރި ހިތްވަރުގަދަކަމާއި އާދަޔާ ޚިލާފު ކެތްތެރިކަމެއްގެ ސަބަބުންނެވެ. ތުޅާދޫގެ ފަންނުވެރި ލިޔެލާޖެހި އުފެއްދުންތަކަކީ، މުޅި މި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފަންނުވެރިކަމުގެ ރަމްޒަކަށް ވިއެވެ. ތުޅާދޫގެ ނަން ކަނޑުތައް ހުރަސްކޮށް ބޭރު ޤައުމުތަކަށްވެސް ފެތުރިގެން ދިޔައީ މިރަށުގެ އަތްތެރި މަސައްކަތްތަކުގެ ކުޅަދާނަކަމުގެ ސަބަބުންނެވެ. ތުޅާދޫގައި އުފައްދާފައިވާ ލިޔެލާޖެހި އެއްޗެއް ލިބުމަކީ، ދިވެހި ތަރިކައިގެ ބައެއް މިލްކުވުން ފަދަ ކަމެކެވެ.

ނަމަވެސް، ކިތަންމެ މުއްސަނދި ތަރިކައެއް އޮތަސް، ހަމައެކަނި ނަމަކުން ތަރައްޤީއެއް ނުލިބޭނެތާއެވެ.

‎1968 ވަނަ އަހަރަކީ ބ. އަތޮޅަށާއި، ވަކީން ހާއްސަކޮށް ތުޅާދޫގެ މުސްތަޤުބަލަށް ކުރިމަތިވި ބޮޑު ލޮޅުމެއްއައި އަހަރެކެވެ. އަތޮޅުގެ އިދާރީ ވެރިކަން ދަރަވަންދޫއިން އޭދަފުއްޓަށް ބަދަލުވުމާއިއެކު، ސިޔާސީ މައިދާން މުޅިން ބަދަލުވެގެން ދިޔައެވެ. އެ ބަދަލުގެ ތެރޭގައި، އަތޮޅުގެ އެންމެ އާބާދީ ބޮޑު ރަށުގެ ގޮތުގައި ތުޅާދޫ އޮތް އޮތުންވެސް، އެއްފަސްކުރުމުގެ ސިޔާސަތުގެ ދަށުން ރޭވުންތެރިކަމާއިއެކު ބަދަލުކޮށްލިއެވެ.

‎ރަށުގެ ދުވަސްވީ މީހުން ބުނާ ގޮތުގައި، ތުޅާދޫގެ ތަޢުލީމީ އަދި ނުފޫޒުގަދަ މީހުން، ވަކީން ޚާއްސަކޮށް މާލޭގައި ސަރުކާރުގެ މަތީ މަޤާމުތަކުގައި ތިބި ތުޅާދޫއަށް ނިސްބަތްވާ މީހުންނާއި، ރަށުގެ ނުފޫޒުގަދަ އާއިލާތައް، މި ބަދަލު އައިއިރު ތިބީ، ހަމަހިމޭނުން ވާނުވާ ބަލާށެވެ. އެމީހުންގެ މި ހިމޭންކަމަކީ، އެއީ ފަރުވާކުޑަކަމުން، ނުވަތަ ޖެހުނު ގޯސް ހިސާބަކުން ދިމާވި ކަމެއް ކަމުގައި ވިޔަސް، އެ ހިމޭންކަމުގެ ގެއްލުން މިއަދު މިދަނީ ސާފުކޮށް ފެންނަމުންނެވެ.

‎"އެއީ އޭގެ ފަހުން، ތުޅާދޫއަށް ދިމާވި ކޮންމެ ކަމަކަށް މަގުފަހިކުރި ވަގުތުކޮޅު،" ތުޅާދޫގެ ދުވަސްވީ ރައްޔިތަކު ކިޔައިދިނެވެ. "ސަރުކާރުގެ ތެރޭގައި ނުފޫޒު އޮތް، އަޅުގަނޑުމެންގެ ރަށުގެ ތަޢުލީމީ މީހުން ހަނު ތިބުމުން، އޭދަފުށީގެ މީހުން އެ ފުރުސަތުގެ ބޭނުން ހިފީ. އެ ހިސާބުން ފެށިގެން ސަރުކާރުގެ ތެރޭގައި އެމީހުންގެ ބާރު ގަދަވެ، އަޅުގަނޑުމެންގެ ނުފޫޒު ކުޑަވާން ފެށީ." މީގެ ނަތީޖާއަކަށްވީ ހަމައެކަނި ސިޔާސީ ނުފޫޒު ކުޑަވުމެއް ނޫނެވެ. ތުޅާދޫއަށް ލިބެންޖެހޭ ވަސީލަތްތަކާއި ފުރުސަތުތައް، ރޭވުންތެރިކަމާއިއެކު އޭދަފުއްޓަށް ބަދަލުވާން ފެށިއެވެ. އުމްރާނީ މަޝްރޫއުތަކާއި، އަސާސީ ޚިދުމަތްތައް ތުޅާދޫއާއި ހަމައަށް ފޯރުމުގެކުރިން، މިސްރާބު ބަދަލުވީ އޭދަފުއްޓަށެވެ.

‎މިކަން މިއަދުވެސް މިދަނީ ސާފުކޮށް ފެންނަމުންނެވެ. ރަށުގެ ދިރިއުޅުމުގެ ކޮންމެ ދާއިރާއަކުންވެސް މީގެ ހެކި ފެންނަން އެބަހުއްޓެވެ. އެދެވޭ ސިއްހީ ވަސީލަތްތައް ނެތުމުގެ ސަބަބުން، ތުޅާދޫގެ ރައްޔިތުން ކުރަންޖެހެނީ ތަރައްޤީ ވަމުންއަންނަ ރަށްރަށުގައި، ބަލައިގަނެވޭނެ ފަދަ "ދަތުރުތަކެއް" ނޫނެވެ. އެތައް ޒަމާނެއްވީއިރުވެސް އާދައިގެ ސްކޭނެއް ހަދަން މާބަނޑު އަންހެނުންނާއި އުމުރުންދުވަސްވީ މީހުންނާއި އެނދުމަތިވެފައިވާ ބަލިމީހުން ކަނޑު ހުރަސްކޮށް އޭދަފުއްޓަށް، އުނގޫފާރަށް، ނުވަތަ މާލެއަށް ދާން މަޖުބޫރެވެ. މިރަށުގައި ފުލުހުންގެ މަރުކަޒެއް ނެތެވެ. ފުލުހުން އަދިވެސް ބޭނުންކުރަމުންދަނީ އާންމުން ދިރިއުޅުމަށް ދޫކޮށްފައިވާ ގޯތިތަކެވެ. ބޭންކް އޮފް މޯލްޑިވްސްގެ ބްރާންޗެއް ތުޅާދޫގައި ނެތެވެ. ޒުވާނުންގެ މަރުކަޒެއް ނެތެވެ. ތުޅާދޫގެ ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ މައްސަލަ ވަނީ ނުރައްކާތެރި މިންގަނޑެއްގައެވެ. ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ މައްސަލަ އަދިވެސް އޮތީ އެންމެ އިހުޒަމާނުގައިވެސް އޮތް ހިސާބުގައެވެ. ކަރަންޓުގެ ހިދުމަތުގެ އިތުބާރު ކުޑައެވެ. އެންމެ މަގެއްގައިވެސް ތާރު އެޅިފައި، މިހާތަނަކަށް ނެތެވެ. އެކަށީގެންވާ ފެރީ ޓާމިނަލެއް ނެތެވެ. ފަޅު ކިތަންމެ ބޮޑެއްކަމަކު، ސިނާއީ މަސައްކަތްތަކަށް ބޭނުންވާ ވަރަށް ބިން ދޫކުރާނެ ބިމެއް ނެތެވެ. ރޭވުންތެރިކަމާއެކު މިރަށުގެ އާސާރީ ބިނާތައް ތަޅާ ބިމާ ހަމަކޮށް ނައްތާލާފައިވުމުގެ ސަބަބުން ފަތުރުވެރިކަން އެކަށީގެންވާ ގޮތެއްގައި މިރަށުގައި ނުހިނގައެވެ.

‎ތުޅާދޫއަށް ވެފައިވާ އިހުމާލު އެންމެ ބޮޑަށް ފެންނަނީ މި ރަށުގެ އަތްތެރި މަސައްކަތުގެ މުސްތަގުބަލުންނެވެ. ރާއްޖޭގެ އެންމެ ފެންވަރު ރަނގަޅު ލިޔެލާޖެހި ތަކެތި އުފައްދާ ރަށުގައި، މި ހުނަރު އަންނަން އޮތް ޖީލަށް ފޯރުކޮށްދިނުމަށްޓަކާ ޒުވާނުންނަށް މި ހުނަރު ދަސްކޮށްދޭނެ ރަސްމީ، މަރުކަޒެއް ފަދަތަނެއްވެސް ނެތެވެ. ‎"މިއީ ހިތާމައެއް،" ބައްޕަގެ ފަރާތުން މި މަސައްކަތް ދަސްކުރި ފަންނުވެރިއަކު ބުންޏެވެ. "އަޅުގަނޑުމެންގެ މަސައްކަތް މުޅި ޤައުމު ބަލައިގަނޭ. ފަތުރުވެރިން މިތަކެއްޗަށް ލޯބިކުރޭ. އެކަމަކު ޒުވާނުންނަށް މިމަސައްކަތް ރަސްމީ ސިފައެއްގައި ދަސްކޮށްދޭނެ ތަނެއް ނެތް. އެއްވެސް ސަރުކާރެއްގެ އެހީތެރިކަމެއް ނެތް." ‎މުޅި ދުނިޔެ ބަލައިގަންނަ ފަންނެއް އޮވެމެ، އަމިއްލަ ރަށުގައި އެކަން، އެކަށީގެންވާވަރަށް އަޅާނުލެވި އޮތުމަކީ ތުޅާދޫގެ ހާލަތު ސިފަކޮށްދޭ ވަރަށް ބޮޑު ހަޤީގަތެކެވެ. ‎

‎ތުޅާދޫގެ ހާލަތާ ބެހޭގޮތުން ދައްކާ ވާހަކަތަކުގައި ތަކުރާރުވާ އެއް ކަމަކީ، ރަށުގެ ނުފޫޒުގަދަ އަދި މުއްސަނދި މީހުންގެ ހިމޭންކަމެވެ. ރަށުން އުފެދުނު ކާމިޔާބު ޕްރޮފެޝަނަލުންނާއި، އުންމީދުތަކާއިއެކު ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަށް އަޅުގަނޑުމެން ހޮވާ މެންބަރުންނާއި، ރަށަށް ނިސްބަތްވާ ވިޔަފާރިވެރިންގެ ތެރެއިން، ރަށުގެ ތަރައްޤީއަށް ވަކާލާތު ކުރަނީ ވަރަށް މަދު ބަޔެކެވެ.

‎"އެކި ރޮނގުރޮނގުން ކާމިޔާބު ހޯދި މީހުން އަޅުގަނޑުމެންގެ ހައްޤުގައި ވާހަކަ ނުދައްކަނީ ކީއްވެ؟" ރަށުގެ މީހަކު ސުވާލުކުރިއެވެ. "ބޮޑެތި މަޝްރޫއުތަކަށް އެހީވެވޭނެ މުއްސަނދިން އެބަތިބި. ނިޒާމު ހިނގާ ގޮތް ދަންނަ ތައުލީމީ މީހުން އެބަތިބި. އެކަމަކު އެމީހުން ތިބެނީ ހަޤީގަތުގައި ހަނު."

‎އެއްޒަމާނެއްގައި ބާރުވެރިކަމުގެ ގަނޑުވަރުގައި ބަސްވިކުނު ރަށެއްގެ ރައްޔިތުންނަށް މި ހިމޭންކަމަކީ ވަރަށް ފަނާކުރަނިވި ކަމެކެވެ. މި ހުރިހާ ގޮންޖެހުންތަކެއްގެ ނަތީޖާއަކީ، ތަރައްޤީގެ މައިދާނުގައި ތުޅާދޫ ވަރަށް ބޮޑަށް ފަހަތަށް ޖެހުމެވެ. ބ. އަތޮޅުގެ އެހެން ރަށްރަށާ އަޅާބަލާއިރު—ހަމައެކަނި އޭދަފުއްޓެއް ނޫން، އެހެން ރަށްރަށާވެސް އަޅާބަލާއިރު—ތުޅާދޫ އޮތީ ވަރަށް ނިކަމެތި ހާލެއްގައެވެ. ‎އެހެން ރަށްރަށުގެ މީހުންނަށް އާދައިގެ ކަންކަމުގެ ގޮތުގައި ލިބޭ ޚިދުމަތްތަކަކީ ތުޅާދޫ މީހުންނަށް އަދިވެސް ހާސިލުނުވާ ހުވަފެންތަކެކެވެ. ‎

‎ތުޅާދޫގެ މި ހަޤީގަތަކީ، ރާއްޖޭގެ އެހެން ރަށްރަށުގައިވެސް ހިނގާފައިވާ ފަދަ ކަންކަމެވެ. ނަމަވެސް މި ރަށުގެ ތާރީޚުގެ މުހިންމުކަމާއި، މި ރަށަށް މިހާރު ކުރިމަތިވެފައިވާ ގޮންޖެހުންތަކުގެ ބޮޑުކަމުން، މިރަށުގެ ހާލަތަކީ، ސިޔާސީ ނިންމުންތަކުގެ ސަބަބުން ޖީލުތަކަކަށް ކުރާނެ އަސަރު ދެނެގަތުމަށް އޮތް، ވަރަށް މުހިންމު މިސާލެކެވެ.

‎ތުޅާދޫއަށް ކުރިއަށް ދެވެން އޮތީ ގިނަ ބައެއްގެ އެހީތެރިކަމާއެކުގައެވެ. އެއީ މާޒީގައި ބޭއިންސާފުން ހިނގާފައިވާ ކަންކަން ރަނގަޅުކުރަން ތައްޔާރަށް އޮތް ސަރުކާރަކާއި، ރަށުގެ ހައްގުގައި ތެދުވާނެ ނުފޫޒުގަދަ ދަރިންނާއި، އަދި ހައްޤު މިންވަރު ހޯދުމަށް އެކުވެރިވެ އެއްބައިވެފައިވާ ރައްޔިތުންތަކެކެވެ. ތުޅާދޫއަށް މާޒީގެ އަނދިރިކަމުން ނިކުމެ، އަލުން އުޖާލާކަން ލިބޭނީ އޭރުންނެވެ. އެއްޒަމާނެއްގައި ރަސްކަމުގެ ހާއްސަ ސަމާލުކަން ލިބިފައި އޮތް މި ރަށް މިއަދު މިއޮތީ ބާކީވެފައެވެ. ރަށުގެ އުއްމީދަކީ، ރާއްޖޭގެ ތަރައްޤީގެ ވާހަކައިގައި މިރަށުގެ ތާރީޚުގެ މުއްސަނދިކަމުގެ ވާހަކައަކީ، ހަމައެކަނި ފޮޅުވަތެއްގެ ގޮތުގައި ނުވުމެވެ. ރަށުގެ މުއްސަނދި ތަރިކައަކުން އެކަނި، މަގުތަކެއް ނުހެދޭނެކަމާއި، ސިއްހީ ދާއިރާއަށް އެކަށީގެންވާ ވަސީލަތްތައް ނުލިބޭނެކަމާއި، މިނޫންވެސް މިފަދަ ކަންކަން ރައްޔިތުން ދަންނަންޖެހެއެވެ. އެ ތަރިކައަކީ ހައްޤު މިންވަރު ހޯދުމަށް ވަކާލާތު ކުރުމުގެ ރޫޙު އާލާކޮށްދޭނެ ކަމެކެވެ.

‎ދުއާއަކީ އެތައް އަހަރެއްގެ ހިމޭންކަމަށްފަހު، އަޅުގަނޑުމެން މި އުފުލަން ފެށި އަޑަކީ ތުޅާދޫއަށް ބަދަލު ގެނައުމަށް ލިބޭނެ ވަރުގަދަ ހަތިޔާރަށް ވެގެންދިޔުމެވެ. 🤲🌱