‎މިސްކިތެއްގެ ތެރެއިން އިންސާނެއްގެ ކަށިތަކެއް ފެނުމަކީ، އަޅުކަންކުރާ ތަންތަނުގެ ޠާހިރުކަމާއި، އެފަދަ ތަނެއްގައި ނަމާދުކުރުމުގެ ހުއްދަކަމާ މެދު މުހިންމު ސުވާލުތަކެއް އުފެދޭ ކަމެކެވެ. އިސްލާމީ ފިޤުހު މިކަމަށް ޖަވާބުދެނީ ޠަހާރަތުގެ (ތާހިރުވުމުގެ) އުސޫލުތަކާއި، ދިރިތިބީންނާއި މަރުވެފައިވާ މީހުންގެ ކަރާމާތަށް އިހުތިރާމްކުރުމުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށެވެ. އިސްލާމްދީނުގައި މިސްކިތަކީ އަޅުކަންކުރުމަށް އޮތް އެންމެ ޠާހިރު ބިމެވެ. ނަމަވެސް، ދީނުގެ ޙިކުމަތްތެރި އުސޫލުތައް ގަބޫލުކުރާ ގޮތުގައި، ބިމެއް ނަޖިސްވުންފަދަ ކަމެއް ކުރިމަތިވި ކަމުގައިވިޔަސް، އެ ނަޖިހެއް ރަނގަޅަށް ސާފުކުރުމުން އެތަނުގެ މާތްކަން އަނބުރާ ލިބިގެންދެއެވެ. ކީރިތި ޤުރުއާނުގައި މާތްﷲ ވަޙީކުރައްވާފައިވަނީ:" فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَن يَتَطَهَّرُوا ۚ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ  މާނައީ: އެ މިސްކިތުގައި ޠާހިރުވާން ލޯބިކުރާ ބަޔަކުވެއެވެ. އަދި ޠާހިރުވާ މީހުންދެކެ މާތްﷲ ލޯބިވެވޮޑިގެންވެއެވެ." (ސޫރަތުލް ތައުބާ: 108)

‎އިސްލާމީ މަޛްހަބުތަކުގެ ޢިލްމުވެރިން އިއްތިފާޤުވާ ގޮތުގައި، އިންސާނުންގެ މިނިކަށި ހުރިތާކުން، އެންމެހައި ތަކެތި އެއްކޮށް ނަގައި، އެތަން ރަނގަޅަށް ޠާހިރުކޮށް ސާފުކޮށްފިނަމަ، އެ މިސްކިތެއްގައި ނަމާދުކުރުން އަލުން ހުއްދަވާނެއެވެ. ސަބަބަކީ އެތަނުގައި ވަގުތީ ގޮތުން ކަށިތަކެއް ހުރުމަކީ ބިންގަނޑު ދާއިމީކޮށް ނަޖިސްވާނެ ކަމެއް ނޫންކަމަށްވާތީއެވެ. ޤުރުއާނުގައިމަތް ﷲ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ. " إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ މާނައީ: ހަމަކަށަވަރުން، ގިނަގިނައިން ތައުބާވާ މީހުންދެކެ މާތްﷲ ލޯބިވެވޮޑިގެންވެއެވެ. އަދި ޠާހިރުވާ މީހުންދެކެ އެކަލާނގެ ލޯބިވެވޮޑިގެންވެއެވެ." (އަލްބަޤަރާ: 222). މިއާޔަތުން ދޭހަވަނީ ޠާހިރުވުމަކީ ކަންކަން ކުރިން އޮތް ހާލަތަށް ރުޖޫޢަކޮށްދޭ ކަމެއް ކަމެވެ. މީގެ އިތުރުން، ރަސޫލާ ﷺ ވަނީ މަރުގެ ހާދިސާތައް ހިނގާފައިވާ ހަނގުރާމައިގެ މައިދާންތައް ފަދަ ތަންތަނުގައިވެސް، އެތަންތަން ޠާހިރުކުރުމަށްފަހު ނަމާދުކުރައްވާފައެވެ.

‎އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގައި 'އިސްތިހާލާ' (އެއްޗެއްގެ އަސްލު ބަދަލުވުން) އާއި ނަޖިސް މާއްދީ ގޮތުން ފިލުވައިލުމަކީ ތަނެއް ޠާހިރުކުރެވޭނެ ގޮތްތަކެވެ. ވުމާއެކު، ސާފުކުރުމުގެ މަސައްކަތް ނިމުމުން މިސްކިތުގެ މާތްކަން އަނބުރާ ލިބިގެންދެއެވެ. އެހެންކަމުން، އިންސާނާގެ ކަށިތައް ނަގައި، އެތަން ފުރިހަމައަށް ސާފުކުރުމަށްފަހު މިސްކިތުގައި ނަމާދުކުރުމަކީ، ހަމައެކަނި ހުއްދަ ކަމެއް ނޫނެވެ. އެއީ މަރުވި މީހާގެ ކަރާމާތާއި، މާތްﷲ ގެ ގެކޮޅުގެ މާތްކަމާއި، އަދި މެދުކެނޑުމެއްނެތި އަޅުކަން ކުރިއަށް ގެންދިއުމުގެ މެދުގައި އޮތް އިސްލާމީ ފުރިހަމަ، ހަމަހަމަކަން ރަމްޒުކޮށްދޭ ކަމެކެވެ.

‎އިންސާނާގެ ކަށިތަކުގެ "ހިރަފުސް" ނުވަތަ ކުދިކުދި އެތިކޮޅުތައް އެތަނުގައި ހުރެދާނެތީ، އެތަނުގައި ނަމާދުކުރުން ހުއްދަ ނުވާނެ ކަމަށް ބުނާ ބުނުމަކީ އިސްލާމީ ފިޤުހީ އުސޫލުތަކަށް ބަލާއިރު ބުރަދަނެއް ހުރި ވާހަކައެއް ނޫނެވެ. އޭގެ ސަބަބުތައް ތިރީގައި އެވަނީއެވެ:

‎1. ކީރިތި ރަސޫލާ ﷺ ގެ ސުންނަތުން ފެންނަން އޮތް ދަލީލު:

‎މަދީނާގައިވާ މަސްޖިދުއްނަބަވީ ބިނާކުރެއްވި ބިމަކީ ކުރިން މުޝްރިކުންގެ ޤަބުރުސްތާނެއް އޮތް ތަނެކެވެ. ރަސޫލާ ﷺ އެންގެވީ އެތަނުގައިވާ ޤަބުރުތައް ކޮނެ، ކަށިތައް އެހެން ތަނަކަށް ބަދަލުކުރުމަށެވެ. އެއަށްފަހު އެ ބިމުގައި މިސްކިތް ބިނާކުރެއްވިއެވެ. މިކަމާ ގުޅޭގޮތުން އަނަސްގެފާނު ރިވާކުރައްވާފައިވެއެވެ. "فِيهِمْ أَرْبَعَ عَشْرَةَ لَيْلَةً : قدم النبي ﷺ المدينة فنزل أعلى المدينة في حي يقال لهم بنو عمرو بن عوف، فأقام النبي ﷺ فيهم أربع عشرة ليلة ، ثم أرسل إلى بني النجار، فجاءوا متقلدي السيوف كأني أنظر إلى النبي ﷺ، على راحلته، وأبو بكر ردفه وملأبني النجار حوله حتى ألقى بفناء أبي أيوب، وكان يحب أن أصلي حيث أدركته الصلاة، ويصل في مرابض الغنم، وأنه أمر ببناء المسجد، فأرسل إلى ملإمن بني النجار فقال: يا بني النجار ثامنوني بحائطكم هذا" ، قالوا : لا والله لا نطلب ثمنه إلا الى الله ، فقال أنس: فكان فيه ما أقول لكم قبور المشركين , وفيه خرب وفيه نخل , فأمرالنبي ﷺ بقبور المشركين فنبشت , ثم بالخرب فسويت, وبالنخل فقطع, فصفوا النخل قبلة المسجد وجعلوا عضادتيه الحجارة, وجعلوا ينقلون الصخر وهم يرتجزون والنبي ﷺ معهم, اللهم لا خير إلا خير الآخره فاغفر الأنصار والمهاجرين މާނައީ: (ދިގު ޙަދީޘެއް ކަމުން "މިތާނގައި މި ހިމަނާލަނީ މި ޙަދީޘްގެ މާނައިގެ ތެރެއިން މި މަޢުލޫއާއި ގުުންހުރި ހިސާބުގެ މާނައެވެ.) "މުޝްރިކުންގެ ގަބުރުތައް ކޮނެ (އޭގައިވާ ކަށިތައް) ނެގުމަށް ރަސޫލާ ﷺ އަމުރުކުރެއްވިއެވެ. އެއަށްފަހު އެތަން އެއްވަރުކުރައްވައި (މިސްކިތް ބިނާކުރެއްވިއެވެ.)" (ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ: 428) (ބައްލަވަލައްވާ https://sounah.com/hadith/444)  މިއިން އެނގެނީ ކަށިތައް ނަގައި ސާފުކުރުމުން އެ ބިން ޠާހިރުވާނެ ކަމެވެ. މިއީ މި މައްސަލައިގައި އޮތް އެންމެ ސާފު ދަލީލެވެ. "ކަށިތަކުގެ ހިރަފުސް" ހުރެދާނެތީ އެތަނުގައި ނަމާދުނުކުރެވޭނެ ނަމަ، ރަސޫލާ ﷺ އެ ބިމުގައި މިސްކިތް ބިނާނުކުރެއްވީހެވެ.

‎2. ފިޤުހީ ގޮތުން "މާއްދާ" ފިލައިދިއުން:

‎އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގައި ބަލަނީ އެ އެއްޗެއްގެ މާއްދީ ސިފައަށެވެ. ކަށިތަކާއި އޭގެ ބައިތައް ފެންނަން ނެތް ގޮތަށް ނަގައި، އެތަން ސާފުކޮށްފިނަމަ އެ ބިން ޠާހިރުވީއެވެ. ލޮލަށް ނުފެންނަ ކުދި ހިރަފުސްކޮޅުތަކަކީ ތަނެއް ނަޖިސްކުރާނެ އެއްޗެއް ނޫނެވެ. އެއްޗެއް ޠާހިރުކުރުމުގައި ބަލަނީ އޭގެ އަސްލު (ނަޖިސް މާއްދާ) ފިލައިދިއުމަށެވެ. މީހަކު މިސްކިތަށް ކުޑަކަމުދިޔަ ހާދިސާގައި ރަސޫލާ ﷺ ޢަމަލުކުރެއްވި ގޮތުން މިކަން އެނގެއެވެ. عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَامَ أَعْرَابِيٌّ فَبَالَ فِي الْمَسْجِدِ، فَتَنَاوَلَهُ النَّاسُ، فَقَالَ لَهُمُ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: دَعُوهُ وَهَرِيقُوا عَلَى بَوْلِهِ سَجْلًا مِنْ مَاءٍ، أَوْ ذَنُوبًا مِنْ مَاءٍ؛ فَإِنَّمَا بُعِثْتُمْ مُيَسِّرِينَ، وَلَمْ تُبْعَثُوا مُعَسِّرِينَ. މާނައީ: أبو هريرة رضي الله عنه ގެ ކިބައިން ރީވާވެގެންވެއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ: ބަދަވީއަކު ތެދުވެ މިސްކިތުގެ ތެރެއަށް ކުޑަކަމުގޮސްފިއެވެ. ދެން މީސްތަކުން އޭނާއާ ދިމާކޮށްގަތެވެ. (އަދި އޭނާއަށް ހުރަސްއަޅަންް އުޅުނެވެ.) އެހިނދު މާތް ނަބިއްޔާ ﷺ އެބޭކަލުންނަށް ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "އޭނާ ދޫކޮށްލާށެވެ. އަދި އޭނާ ކުޑަކަމުދިޔަ ތަނަށް ފެން ބާލިދީއެއް ނުވަތަ ފެން ފާލަމެއް އޮއްސާލާށެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ތިޔަބައިމީހުން ފޮނުއްވުނީ ފަސޭހަކޮށްދޭ ބައެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އަދި އުނދަގޫކޮށްދޭ ގޮތުގައެއްނޫނެވެ." "(އެ ނަޖިސްވީ ތަނަށް) ފެން ބާލިދީއެއް އޮއްސާލާށެވެ." (ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ: 220) (ބައްލަވާލައްވާ https://dorar.net/hadith/sharh/4233) މި ޙަދީޘުން އެނގެނީ ނަޖިސް މާއްދާ ފެނުން ދޮވެވި، ނުވަތަ ނަގައި ސާފުކުރުމުން އެތަން ޠާހިރުވީ ކަމެވެ. ލޮލަށް ނުފެންނަ ކުދި އެތިކޮޅުތަކަކަށް ދީނުގައި ބުރައެއް ނުލައްވައެވެ.

‎3. "ދަތިކަން" ފިލުވައިދިނުމުގެ އުސޫލު:

‎އިންސާނަކަށް ސާފުނުކުރެވޭނެ ފަދަ ކުދިކުދި ހިރަފުސްކޮޅުތަކަށް ދީނުގައި އޮންނަނީ މަޢާފެވެ. މިއަށް ފިޤުހީ އިޞްޠިލާޙުގައި ކިޔަނީ "ޢުމޫމުލް ބަލްވާ" (ދުރުހެލިވާން ދަތި ކަންކަން) އެވެ. ކޮންމެ ހިރަފުސްކޮޅެއް ނައްތާލުމަކީ އިންސާނުންނަށް އުފުލޭނެ ތަކުލީފެއް ނޫނެވެ. މާތްﷲ ވަޙީކުރައްވާފައިވަނީ: "وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ މާނައީ: ދީނުގައިދީނުގައި އެއްވެސް ދަތިކަމެއް ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަކަށް އެކަލާނގެ ނުލައްވަތެވެ." (އަލްޙައްޖު: 78).

‎4. އިސްތިހާލާ (ސިފަ ބަދަލުވުން):

‎ގިނަ ދުވަސްވުމުން ކަށިތައް ފީވެ، ވެއްޔަށް ބަދަލުވެއެވެ. މިގޮތަށް އެއްޗެއްގެ އަސްލު ބަދަލުވެ، ބިމާ އެކުވެއްޖެނަމަ، އެއީ ބިމުގެ ބައެއް ކަމުގައި ފިޤުހީ ގޮތުން ބެލެވޭނެއެވެ.

‎ޚުލާޞާ:

‎ކަށިތައް ނަގައި، އެތަން ސާފުކުރުމަށްފަހު އެތަނުގައި ނަމާދުކުރުމަކީ ހުއްދަ ކަމެކެވެ. ލޮލަށް ނުފެންނަ ހިރަފުހަކަށް ބަލައި ނަމާދުނުކޮށް ދޫކޮށްލުމަކީ ދީނުގައި އޮތް ކަމެއް ނޫނެވެ. އެއީ ހިތަށް އަރާ ވަސްވާހެއް ކަމުގައި ނޫނީ ނުވާނެއެވެ. ސާފުކުރުމަށްފަހުވެސް "ކަށިކުނޑި ހުރެދާނެތީ" ޝައްކުކުރުމަކީ ޝައިޠާނާގެ ވަސްވާހެކެވެ.

‎ކީރިތި ޤުރުއާނުގެ އާޔަތްތަކުން މިކަމާ ގުޅޭގޮތުން ލިބޭ އިރުޝާދުތައް ތިރީގައި އެވަނީއެވެ:

‎1. ދީނުގައިވަނީ ލުއިފަސޭހަކަން.

‎މިސްކިތުން މިނިކަށި ނަގާ ސާފުކުރުމަށްފަހުވެސް މިނިކަށީގެ ކުނޑި ނުވަތަ"ހިރަފުސް" ހުރެދާނެތީ ނަމާދުނުކޮށް ދޫކޮށްލުމަކީ ދީނުގައި އޮތް ކަމެއް ނޫނެވެ. މާތްﷲ ވަޙީކުރައްވާފައިވަނީ: "يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ މާނައީ: މާތްﷲ ބޭނުންވެވޮޑިގެންވަނީ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ލުއިފަސޭހަކޮށްދެއްވުމަށެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދަތިކުރެއްވުމަކަށް އެކަލާނގެ އިރާދައެއް ނުކުރައްވަތެވެ." (ސޫރަތުލް ބަޤަރާ: 185)

‎އިންސާނަކަށް ސާފުނުކުރެވޭނެ ފަދަ ކުދިކުދި ހިރަފުސްކޮޅުތަކަކީ ނަޖިހެއް ކަމަށް ބަލައިފިނަމަ، އެއީ އިންސާނާއަށް އުފުލޭނެ ތަކުލީފަކަށް ނުވާނެއެވެ. އެހެންކަމުން ދީނުގައި އެފަދަ ކަންކަމަށް ވަނީ ލުއިދެއްވާފައެވެ
‎2. ޠާހިރުވުމަކީ މާތްﷲ ލޯބިވެވޮޑިގަންނަވާ ކަމެއް.

‎ކަށިތައް ނަގައި، އެތަން ސާފުކުރުމުން އެތަނަކީ ޠާހިރު ތަނަކަށް ވީއެވެ. އެފަދަ މީހުންނަށް މާތްﷲ ސަނާ ކިއުއްވައެވެ: " فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَن يَتَطَهَّرُوا ۚ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ މާނައީ: އެ މިސްކިތުގައި ޠާހިރުވާން ލޯބިކުރާ ބަޔަކުވެއެވެ. އަދި ޠާހިރުވާ މީހުންދެކެ މާތްﷲ ލޯބިވެވޮޑިގެންވެއެވެ." (ސޫރަތުލް ތައުބާ: 108)

‎ޠާހިރުވުމަކީ ކުރިން ހުރި ނަޖިސްކަން ފިލުވައިލުމެވެ. އެކަން ކުރުމުން އެތަނަކީ އަޅުކަންކުރަން އެންމެ އެކަށޭނަ ތަނަކަށް ބަދަލުވެއެވެ.

‎3. ތަކުލީފު ޖެއްސެވުމެއް ނެތް.

‎ސާފުކުރުމަށްފަހުވެސް "ޝައްކު" އުފެއްދުމަކީ ދީނުގައި އޮތް ގޮތެއް ނޫނެވެ:  "مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُم مِّنْ حَرَجٍ وَلَٰكِن يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ މާނައީ: ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް އެއްވެސް ދަތިކަމެއް (ތަކުލީފެއް) ލެއްވުމަކަށް މާތްﷲ އިރާދައެއް ނުކުރައްވަތެވެ. އެހެނެއްކަމަކު އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވަނީ ތިޔަބައިމީހުން ޠާހިރުކުރެއްވުމަށާއި ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް އެކަލާނގެ ނިޢުމަތް ފުރިހަމަކުރެއްވުމަށެވެ. އެއީ ތިޔަބައިމީހުން ޝުކުރު ކުޅައުމަށްޓަކައެވެ ." (ސޫރަތުލް މާއިދާ: 6) މި އާޔަތުން އެނގެނީ ޠާހިރުކުރުމުގެ މަޤްޞަދަކީ އިންސާނާއަށް އުނދަގޫ ޖެއްސެވުމެއް ނޫން ކަމާއި، އެކަށީގެންވާ މިންވަރަށް ސާފުކުރުމުން އެކަން ފުދޭނެ ކަމެވެ.

‎4. ނަމާދު ޤާއިމުކުރުމުގެ އަމުރު.

‎ތަނެއްގައި ކުރިން ކަމެއް ހިނގާފައިވުމަކީ އެތަނެއްގައި ނަމާދުކުރުން ހުއްދަ ނުވާނެ ސަބަބެއް ނޫނެވެ: "وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ މާނައީ: އަދި ތިޔަބައިމީހުން ނަމާދު ޤާއިމުކުރާށެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން ޒަކާތް ދޭށެވެ. އަދި ރުކޫޢުކުރާ މީހުންނާއެކު ތިޔަބައިމީހުން ރުކޫޢުކުރާށެވެ." (ސޫރަތުލް ބަޤަރާ: 43)

‎މިސްކިތް ޠާހިރުކޮށް، ގަބުރުތައް ނެގުމަށްފަހު، އެތަނުގައި ޖަމާޢަތުގައި ނަމާދުކުރުމަކީ މިއަމުރުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ކަމެކެވެ.

‎ނިންމުން.

‎އިސްލާމްދީނުގައި ބަލަނީ "ޔަޤީންކަމަށެވެ." ތަން ސާފުކުރިކަން ޔަޤީންވުމުން، "ހިރަފުސް (ކުނޑި) ހުރެދާނެ" ކަމަށް ބުނާ ޝައްކަށް ބުރަވެ ނަމާދު ދޫކޮށްލުމަކީ ދީނީ އުސޫލެއް ނޫނެވެ. ކީރިތި ރަސޫލާ ﷺ ވެސް ވަނީ މިފަދަ ބިންތައް ސާފުކުރުމަށްފަހު މިސްކިތް ބިނާކުރައްވާފައެވެ. އެހެންކަމުން ކަށިތައް ނަގައި، މިސްކިތް ޠާހިރުކުރުމަށްފަހު އެތަނުގައި ނަމާދުކުރުމަކީ ހުއްދަ، އަދި ޘަވާބުލިބިނިވި ކަމެކެވެ. ލޮލަށް ނުފެންނަ ހިރަފުހަކަށް ބަލައި ﷲ ގެ ގެކޮޅު ފަޅުކޮށްލުމަކީ ދީނީ ގޮތުން ބަލާއިރު ރަނގަޅު ގޮތެއް ނޫނެވެ.